CÓ ??N M?C LÀ "TH?M H?A S? D?NG SAI TI?NG VI?T" KHÔNG?

                                                                                                PGS.TS  Nguy?n H?ng C?n

 

     Trong bài vi?t "Th?m h?a s? d?ng sai ti?ng Vi?t trên các ph??ng ti?n truy?n thông ??i chúng" (báo CAND ngày 2/1/206), tác gi? ?inh ??c C?n ?ã phân tích m?t s? ví d? s? d?ng t? ng? mà tác gi? cho là l?i trên các ph??ng ti?n truy?n thông ??i chúng, t?p trung ch? y?u vào ch??ng trình "D? báo th?i ti?t" trên VTV, và cho r?ng ?ó là "th?m h?a s? d?ng sai ti?ng Vi?t". D??i ?ây, chúng tôi th? phân tích l?i 10 tr??ng h?p tác gi? ?inh ??c C?n ?ã "b?t l?i" ?? xem ?ó th?c s? có ph?i là các l?i sai tr?m tr?ng ??n m?c nh? v?y hay không. Các ví d? phân tích ???c ?ánh s? t? 1 ??n 10 (v?i t? b? b?t l?i ???c vi?t hoa) theo trình t? xu?t hi?n trong bài vi?t c?a tác gi? ?inh ??c C?n.

1) "Kh?i không khí l?nh ?ang M?P MÉ biên gi?i n??c ta": Tác gi? cho r?ng "m?p mé" ch? dùng cho ch?t l?ng (ví d? "N??c m?p mé m?t ?ê") nên nói nh? câu trên là sai. Th?c ra, v?i ý ngh?a "??n g?n sát m?t m?c gi?i h?n nào ?ó", "m?p mé" dùng cho c? các s? v?t, hi?n t??ng khác không ph?i là ch?t l?ng, ví d?:?

    - H?n ??u vào tr??ng ? m?c m?p mé ?i?m sàn, 13 ?i?m. (Võ Tr?ng Kiên)?

    - Ucraina ?ang m?p mé bên b? v?c phá s?n. (Báo ??t Vi?t)?

Vì v?y, cách dùng t? "m?p mé" nh? câu trên không có gì sai, th?m chí còn g?i t? ???c hình ?nh kh?i không khí l?nh ?ang ??n g?n biên gi?i n??c ta. D? nhiên, c?ng có th? di?n ??t b?ng cách khác, ch?ng h?n "Kh?i không khí l?nh ?ang ti?n sát ??n biên gi?i n??c ta", nh?ng ch?a h?n ?ã hay h?n.

2) "Nhi?t ?? QUANH QU?N ? 18 ?? C ??n 21 ?? C": Tác gi? cho r?ng "quanh qu?n" ch? dùng ?? nói v? ??ng v?t, nên nói "nhi?t ?? quanh qu?n" là nhân cách hóa nhi?t ?? "nh? con trâu quanh qu?n ? bãi c?, nh? con chó quanh qu?n trong sân" là k? c?c. Th?c t?, v?i ý ngh?a "di chuy?n hay dao ??ng trong m?t gi?i h?n hay ph?m vi h?p nào ?ó", "quanh qu?n" còn ???c dùng cho các ch? th? không ph?i là ??ng v?t, ví d?:

    ?- Giá vàng quanh qu?n ? m?c th?p nh?t 5 n?m r??i. (Tài chính th? gi?i)?

     - Gi?a phiên, VN-Index quanh qu?n m?c 452 ?i?m. (www.abs.vn)?

T?t nhiên, c?ng có th? thay t? "quanh qu?n" b?ng c?m t? "? trong kho?ng...", ho?c "dao ??ng trong kho?ng..." nh?ng ?ó là chuy?n khác.

3) "Nh?ng thi?t h?i do l? l?t MANG L?I": Tác gi? nh?n xét ?úng khi cho r?ng nên thay "mang l?i" trong câu trên b?ng "gây ra", vì "mang l?i" ch? dùng cho cái gì có k?t qu? tích c?c (ví d?: mang l?i l?i ích, mang l?i ni?m vui). ? ?ây, tác gi? d?n ra ví d? ?úng nh?ng cách gi?i thích ch?a th?t chính xác. M?c dù có ngh?a "d?n ??n m?t k?t qu? nào ?ó, th??ng là t?t", "mang l?i" c?ng có th? dùng v?i các b? ng? có nét ngh?a không t?t, ví d?:?

     - Cu?c chia tay nào c?ng mang l?i bu?n ?au. (VnExpress) ?- Khi s? giàu có mang l?i n?i b?t h?nh. (Yêu tr?)?

     - Nh?ng m?u ?àn ông ch? mang l?i cho b?n s? b?t h?nh. (Tintuconline)?

Trong nh?ng câu trên, không ph?i câu nào c?ng có th? thay "mang l?i" b?ng "gây ra" vì t? "gây ra" ti?n gi? ??nh m?t h?u qu? n?ng n? h?n "mang l?i". "mang l?i" có th? ch?p nh?n c? b? ng? có ngh?a tích c?c và tiêu c?c nên có th? vi?t m?t câu nh? :

   ?- 2006 mang l?i cho b?n ni?m vui và n?i bu?n? (VnExpress). ?

Chúng ta không th? thay "mang l?i" trong câu này b?ng "gây ra", ho?c s?a câu này thành: 2006 mang l?i cho b?n ni?m vui và gây ra cho b?n n?i bu?n?

4) “C?n m?a ?I t? d??i M?i Cà Mau ?I ng??c lên các t?nh Nam b?”: Tác gi? cho r?ng vì m?a trên tr?i r?i xu?ng ch? không ph?i t? d??i ??t chui lên nên không th? dùng ??ng t? '?i" nh? ? câu trên. Nh?ng n?u dùng t? "r?i" thay cho t? "?i" thì câu trên l?i càng t? h?n, m?c dù ?úng là m?a "r?i" th?t (C?n m?a r?i t? Cà Mau r?i ng??c lên các t?nh Nam B? !?). Th?c ra t? "?i" dùng ? câu trên không ph?i ?? mô t? chuy?n ??ng c?a nh?ng gi?t m?a (là t? trên tr?i r?i xu?ng) mà là ?? mô t? s? di chuy?n c?a c?n m?a ? trên m?t ??t (t? Cà Mau ??n các t?nh Nam B?), vì v?y dùng t? "?i" không có gì sai. Trong ??i th??ng, ng??i Vi?t v?n nói c?n m?a ??n, c?n m?a ?i, bão ??n, bão ?i...?? ch? s? chuy?n ??ng này. Th?m chí cách nói này còn ???c dùng c? trong th? ca, truy?n:?

       - C?n m?a ?i qua, xóa h?t d?u v?t mang em ?i xa. (l?i bài hát)

     ?- M?t c?n m?a ?i qua (Tên m?t t?p truy?n c?a Tr?n Vi?t Anh)

 

(?nh có tính ch?t minh ho?)

5) “Sau ?ây là d? báo th?i ti?t TRÊN bi?n.”: Tác gi? cho r?ng n?u ?ã có th?i ti?t "trên bi?n" thì ph?i có th?i ti?t d??i bi?n (có trên thì ph?i có d??i ch??) và l? ra ch? nên nói "th?i ti?t bi?n". Xem các b?ng tin d? báo th?i ti?t trên m?ng thì th?y ?úng "th?i ti?t trên bi?n" c?ng chính là "th?i ti?t bi?n" thôi (vì th?i ti?t d??i lòng bi?n ch?a c?n và ch?a th? d? báo ???c), ví d?:?-

    - Th?i ti?t bi?n 24H - TRUNG TÂM D? BÁO KHÍ T??NG TH?Y V?N

   ?- D? báo th?i ti?t bi?n 10 ngày t?i ( 07 - 16/01/2016 )?

Tuy nhiên, khi nói MC thêm t? "trên" ?? c? th? hoá "th?i ti?t bi?n" thành "th?i ti?t trên bi?n" c?ng không có gì sai c?. th?m chí làm rõ ngh?a h?n thôi. Và MC làm nh? v?y ???c là vì ?ang nói (s? d?ng ngôn ng? nói, có y?u t? d? th?a) ch? không ph?i ?ang vi?t (s? d?ng ngôn ng? vi?t, chu?n m?c h?n).

6) “T?m nhìn xa gi?m xu?ng TH?P là d??i 10km”: Tác gi? phê phán MC dùng trong cùng m?t câu hai chi?u không gian là xa - g?n và cao - th?p. Th?c ra ? câu này n?u thay "th?p" b?ng "g?n" c?ng không hay h?n (T?m nhìn xa gi?m xu?ng G?N là d??i 10 km !?). ? ?ây, c?m t? "th?p là" ???c dùng th?a khi nói, n?u c?n tr?ng nên b? ?i (ch? c?n nói: "T?m nhìn xa gi?m xu?ng d??i 10km"). Tuy nhiên c?ng c?n thông c?m, khi nói c?ng có lúc ng??i nói ph?i ??m thêm các t? d? th?a này ?? có th?i gian suy ngh? cho các phát ngôn ti?p theo.

7) “Không khí ?m th?p ít n?ng s? làm cho các ??I T??NG sâu b? phát tri?n”. Tác gi? phê phán ?úng là không nên nói "??i t??ng sâu b?" mà có th? dùng cách di?n ??t khác hay h?n (ch?ng h?n," các lo?i sâu b?"). Tuy nhiên, không ph?i vì th? mà không ?ùng t? ??i t??ng cho các tr??ng h?p khác. Vì tính ch?t "trung hoà " v? s?c thái c?a nó mà "??i t??ng" có th? ???c dùng ?? ch? ng??i/v?t t?t (??i t??ng ??ng, ??i t??ng ?u tiên...), x?u (??i t??ng x?u), ho?c trung tính (??i t??ng nghiên c?u).

8) À, VÂNG, ?... quá nhi?u!: Tác gi? phê phán vi?c s? d?ng quá nhi?u các t? ??m (nh?: à, vâng, ?...) trên các ch??ng trình truy?n hình. ?ây là các t? ??m hay dùng trong kh?u ng?, nên vi?c các MC s? d?ng nó khi gi?i thi?u ho?c d?n d?t các ch??ng trình là chuy?n bình th??ng. V?n ?? ?áng phê phán có l? là vi?c l?m d?ng chúng nh? dùng quá nhi?u ho?c dùng ? nh?ng ng? c?nh không c?n thi?t (ch?ng h?n, m?i m? ??u ?ã à, vâng...nh? tác gi? ch? ra). Ti?c là các ch?ng c? tác gi? ??a ra ch?a nhi?u và ch?a ?? s?c thuy?t ph?c.

9) CÁI.....sao mà l?m"CÁI" th??: Tác gi? phê phán nhi?u ng??i nói s? d?ng t? "cái" quá nhi?u (ví d?: cái chàng trai, cái chính sách...) mà theo tác gi?, "cái" là t? ch? gi?i n?, không th? dùng lung tung nh? th? ???c. ? ?ây, tác gi? ?ã nh?m khi không phân bi?t gi?a tính t? "cái" ch? gi?ng cái (ch? không ch? là n? nh? tác gi? quan ni?m, ví d?: l?n cái, bò cái), v?i "cái" là lo?i t? ch? b?t ??ng v?t (cái bàn, cái gh?...) và "cái" là t? ch? xu?t (cái con mèo này, cái anh chàng kia...). Trong các ví d? mà tác gi? d?n ra ?? phê phán (cái anh chàng, cái chính sách ...) thì "cái" ?óng vài trò là t? ch? xu?t xác ??nh (?? tr?c ch? s? v?t ???c nói ??n trong ng? c?nh), ch? không ph?i là lo?i t? "cái" (nh? trong: cái bàn, cái gh?), càng không ph?i là tính t? ch? gi?ng cái (nh? trong: l?n cái). Vi?c s? d?ng th??ng xuyên t? "cái" ch? xu?t này trong kh?u ng? là chuy?n bình th??ng vì ng??i nói luôn có nhu c?u ch? ra các s? v?t xác ??nh, ngo?i tr? nh?ng tr??ng h?p t?o ra s?c thái ngh?a không tôn tr?ng (nh?: cái th?y giáo này). Có th? nói hi?n t??ng s? d?ng nhi?u t? "cái" ch? xu?t khi nói là m?t ??c tr?ng c?a kh?u ng? ti?ng Vi?t (GS. Hy Van Luong, ?H Toronto - Canada, ?ã có 1 công trình nghiên c?u khá công phu v? hi?n t??ng này).

10) HI?N DI?N (hay XU?T HI?N?) : Phê phán cách dùng t? "hi?n di?n" trong các câu nh? "s? hi?n di?n c?a tàu sân bay", tác gi? cho r?ng nên thay t? "hi?n di?n" b?ng t? 'xu?t hi?n" vì theo tác gi?, "nói chung không nên dùng t? Hán Vi?t khi t? thu?n Vi?t có ?? kh? n?ng bi?u hi?n" (tôi nh?n m?nh - NHC). ? ?ây g?i ý thay th? t? c?a tác gi? là ch?p nh?n ???c (vì dùng "s? hi?n di?n c?a tàu sân bay" không sai nh?ng không hay l?m) nh?ng lý do tác gi? ??a ra l?i sai: c? hai t? "hi?n di?n" và "xu?t hi?n" ??u là t? Hán Vi?t c?, không có t? nào thu?n Vi?t. Và _vi?c dùng "xu?t hi?n" thay th? cho "hi?n di?n" không ph?i là vì nó thu?n Vi?t hay Hán Vi?t mà b?i vì nó ph? h?p v?i ngh?a c?a câu h?n.

K?T LU?N: Tác gi? ?inh ??c C?n ?ã "b?t l?i" 10 cách dùng t? ng? trên các ph??ng ti?n thông tin ??i chúng, ??c bi?t là trên ch??ng trình "D? báo th?i ti?t" c?a VTV. Qua nh?ng phân tích trên ?ây có th? th?y trong 10 tr??ng h?p tác gi? "b?t l?i" ch? có 1 tr??ng h?p dùng t? ng? không ?úng l?m (dùng c?m t? "??i t??ng sâu b?"), còn nh?ng tr??ng h?p còn l?i không sai, m?c dù có th? thay th? b?ng cách di?n ??t khác (nh? các t? "m?p mé" , "quanh qu?n", "mang l?i", "hi?n di?n"), ho?c l?u ý ??n m?c ?? và c?nh hu?ng s? d?ng (nh? v?i các t? ??m "à", "vâng"..., t? ch? xu?t "cái"). Chúng tôi th?y, trong ph?m vi kh?u ng?, vi?c s? d?ng t? ng? nh? v?y là ch?p nh?n ???c ch? không nên "b?t l?i", càng không nên coi là "l?i sai tr?m tr?ng" hay là "th?m ho?" s? d?ng ti?ng Vi?t.